Reklamacja wycieczki krok po kroku: od zgłoszenia wady do żądania rekompensaty

Reklamacja wycieczki ma sens wtedy, gdy usługa odbiega od umowy o imprezę turystyczną, a nie tylko od osobistych oczekiwań. Ustawa z 24 listopada 2017 r. wdraża

Reklamacja wycieczki zaczyna się od porównania obietnicy z rzeczywistością

Oferty last minute

Reklamacja wycieczki ma sens wtedy, gdy usługa odbiega od umowy o imprezę turystyczną, a nie tylko od osobistych oczekiwań. Ustawa z 24 listopada 2017 r. wdraża rozwiązania z Dyrektywy (UE) 2015/2302 i przewiduje m.in. usunięcie niezgodności, obniżenie ceny oraz odszkodowanie w określonych sytuacjach (źródło: ISAP, 2017).

Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że najmocniejsze reklamacje nie zaczynają się od zdania „hotel był fatalny”. Zaczynają się od porównania konkretów: w ofercie był pokój rodzinny 35 m² i klimatyzacja, na miejscu - pokój 18 m², bez działającej klimatyzacji przez trzy noce. Taki opis daje organizatorowi turystyki punkt odniesienia, a Tobie - materiał dowodowy.

Co można reklamować jako niezgodność imprezy turystycznej?

Niezgodność imprezy turystycznej to niewykonanie albo nienależyte wykonanie usług objętych umową, charakteryzujące się rozbieżnością między ofertą, umową i faktycznym świadczeniem, możliwą do opisania oraz przypisaną organizatorowi turystyki. Nie trzeba udowadniać, że wyjazd „zepsuł wakacje”; trzeba pokazać, czego konkretnie zabrakło.

Przygotuj własną tabelę porównawczą zanim napiszesz pismo. W sporze z biurem podróży liczy się to, co da się sprawdzić w dokumentach, wiadomościach i na zdjęciach.

Element imprezyCo zapisano w umowie lub ofercieCo wydarzyło się na miejscuPrzydatny dowód
HotelObiekt 4-gwiazdkowy, basen czynnyBasen zamknięty przez 5 z 7 dniZdjęcia, komunikat hotelu, wiadomość do rezydenta
PokójWidok na morze, balkonWidok na parking, brak balkonuVoucher, fotografie, potwierdzenie recepcji
WyżywienieAll inclusiveOgraniczone godziny i płatne napojeMenu, rachunki, zdjęcia oznaczeń
TransportBezpośredni lotMiędzylądowanie nieuwzględnione w umowieBilety, karta pokładowa, plan podróży

Jak odróżnić wadę od subiektywnego rozczarowania?

Najpierw wskaż zapis, potem opisz różnicę i jej czas trwania. „Jedzenie mi nie smakowało” zwykle pozostaje oceną. „W pakiecie all inclusive codziennie odmawiano napojów wskazanych w ofercie jako wliczone w cenę” opisuje możliwą niezgodność.

  • Opis hotelu - zestaw go z kategorią, wyposażeniem i udogodnieniami podanymi w katalogu organizatora.
  • Termin transferu - porównaj rzeczywisty czas przejazdu z informacją przekazaną przed zawarciem umowy.
  • Posiłki - zachowaj menu i godziny serwowania, jeśli oferta określała formułę wyżywienia.
  • Pokój - sfotografuj jego stan, metraż w przybliżeniu oraz brakujące elementy wyposażenia.
  • Wycieczki fakultatywne - reklamuj je ostrożnie, ponieważ znaczenie ma, czy weszły do umowy z organizatorem turystyki.

Przykład: jeśli katalog wskazywał „plażę przy hotelu”, a plaża była dostępna tylko po 25-minutowym marszu ruchliwą drogą, opisz dystans, trasę i brzmienie oferty. Samo stwierdzenie, że plaża była „za daleko”, będzie słabsze.

Czy opis ustny sprzedawcy wystarczy?

To zależy, ale najbezpieczniej oprzeć reklamację na utrwalonej ofercie, umowie, voucherze i korespondencji e-mailowej. Zapowiedź konsultanta może mieć znaczenie, jeśli da się ją wykazać, jednak łatwiej udowodnić treść dokumentu niż rozmowy telefonicznej.

Sprawdź też, kto widnieje jako organizator turystyki. Agent sprzedający ofertę może być pośrednikiem, ale odpowiedzialność za wykonanie imprezy co do zasady analizuje się przede wszystkim wobec organizatora wskazanego w umowie. Przy zakupie przez portal zachowaj potwierdzenie płatności i całą historię kontaktu, zwłaszcza gdy interesuje Cię reklamacja przez Wakacje.pl.

Jak zgłosić niezgodność w trakcie wyjazdu?

Planujesz wyjazd? 🏖️

Sprawdź aktualne oferty wakacyjne – first / last minute, all inclusive i wycieczki zorganizowane od sprawdzonych biur podróży. Ceny potrafią zmieniać się z dnia na dzień.

Problem zgłoś organizatorowi lub jego przedstawicielowi bez nieuzasadnionej zwłoki, najlepiej tego samego dnia, podając numer rezerwacji, miejsce, opis wady i oczekiwany sposób naprawy. Ustawa o imprezach turystycznych wskazuje obowiązek zawiadomienia organizatora o niezgodności stwierdzonej w trakcie imprezy (źródło: ISAP, 2017).

Jak napisać zgłoszenie do rezydenta?

Zacznij od jednego zdania: „Zgłaszam niezgodność umowy nr X polegającą na…”, a następnie wpisz fakty, datę i żądanie. Nie czekaj do powrotu, jeśli hotel może naprawić sytuację od ręki albo organizator może zaproponować usługę zastępczą.

Wiadomość wyślij przez aplikację, e-mail, formularz lub SMS, czyli kanał pozostawiający ślad. Jeżeli rozmawiasz z rezydentem, poproś o pisemne potwierdzenie zgłoszenia. Przyda się też nasz materiał: zgłoszenie problemu rezydentowi.

  1. Wpisz numer rezerwacji, nazwę hotelu oraz datę, ponieważ te dane pozwalają połączyć zgłoszenie z konkretną imprezą.
  2. Opisz wadę mierzalnie, na przykład „brak klimatyzacji od 12 do 14 lipca”, zamiast używać ogólnej oceny.
  3. Dołącz dwa lub trzy zdjęcia pokazujące problem, jeżeli wada jest widoczna na fotografiach.
  4. Zażądaj usunięcia wady w rozsądnym terminie, przykładowo naprawy klimatyzacji lub zmiany pokoju.
  5. Poproś o odpowiedź pisemną, aby zachować dowód reakcji organizatora turystyki.

„Podróżny zawiadamia organizatora turystyki o stwierdzonej niezgodności, w miarę możliwości w trakcie trwania imprezy turystycznej.” — ustawa o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, art. 48, ISAP, 2017

Kiedy organizator powinien usunąć wadę?

Organizator powinien usunąć niezgodność w terminie wyznaczonym przez podróżnego, chyba że jest to niemożliwe albo wymaga niewspółmiernych kosztów. Termin powinien pasować do sytuacji: na brak łóżka dla dziecka czeka się godziny, nie kilka dni; na zmianę standardu pokoju można realnie oczekiwać odpowiedzi tego samego dnia.

Przykład: rodzina zarezerwowała apartament z oddzielną sypialnią, a dostała jeden pokój z dostawką. Rezydent proponuje zmianę dopiero ostatniej nocy pobytu. Zgłoś, że rozwiązanie nie usuwa problemu przez większość imprezy, i zachowaj odpowiedź. Nie odmawiaj jednak rozsądnej propozycji bez powodu - organizator może później argumentować, że umożliwił naprawienie sytuacji.

Czy samodzielnie zmienić hotel lub kupić usługę zastępczą?

Tak, ale dopiero po udokumentowanym wezwaniu do naprawy, gdy organizator nie reaguje w odpowiednim czasie albo odmawia usunięcia wady. Samodzielny wydatek musi być celowy i proporcjonalny; apartament premium zamiast porównywalnego hotelu może wywołać spór o wysokość zwrotu.

  • Zakwaterowanie zastępcze - wybierz standard porównywalny z tym, który wynikał z umowy o imprezę turystyczną.
  • Transport do nowego hotelu - zachowaj paragon, rachunek lub potwierdzenie płatności kartą.
  • Kontakt z rezydentem - zrób zrzut ekranu braku odpowiedzi albo odmowy pomocy.
  • Zmiana pokoju - poproś recepcję o krótkie potwierdzenie daty i przyczyny relokacji.
  • Usługa medyczna - w sytuacji zdrowotnej najpierw kieruj się bezpieczeństwem, a dokumenty zbieraj później.

Jakie dowody reklamacyjne zebrać przed powrotem?

Najlepsze dowody reklamacyjne tworzą chronologię: obietnica z umowy, wada na miejscu, zgłoszenie oraz odpowiedź organizatora. Zdjęcie bez daty i bez kontekstu bywa pomocne, lecz zestawione z voucherem, wiadomością do rezydenta i rachunkiem ma znacznie większą siłę w sporze z biurem podróży.

Jak robić zdjęcia, które naprawdę pomagają?

Zrób szeroki kadr, detal i zdjęcie identyfikujące miejsce, a pliki zachowaj w oryginalnej formie. Fotografia pleśni w łazience jest lepsza, gdy widać też numer pokoju albo charakterystyczne elementy obiektu, a zdjęcie zamkniętego basenu - gdy obejmuje tablicę z informacją o zamknięciu.

Nie przerabiaj zdjęć i nie usuwaj metadanych. Jeżeli wada dotyczy hałasu, nagraj krótki film z godziną na ekranie telefonu. Jeżeli dotyczy jedzenia, fotografuj opis bufetu, brakujące pozycje i ewentualne rachunki za produkty, które miały być dostępne w pakiecie.

Jakie dokumenty dołączyć do reklamacji hotelu?

Do reklamacji dołącz kopie umowy, potwierdzenia rezerwacji, voucherów, korespondencji i rachunków, a oryginały zachowaj dla siebie. Organizator turystyki potrzebuje pełnego obrazu, ale nie wysyłaj dokumentów, których nie potrafisz później odtworzyć.

  • Umowa i warunki imprezy - pokazują zakres usług oraz dane organizatora turystyki.
  • Oferta lub katalog PDF - pomagają wykazać obiecany standard, lokalizację i formułę wyżywienia.
  • Voucher hotelowy - identyfikuje obiekt, typ pokoju oraz termin pobytu.
  • Wiadomości z rezydentem - dokumentują zgłoszenie problemu i próbę jego rozwiązania.
  • Rachunki za wydatki zastępcze - wspierają żądanie zwrotu konkretnych, uzasadnionych kosztów.
  • Oświadczenia współuczestników - mogą potwierdzić wspólnie obserwowaną wadę, choć nie zastąpią dokumentów.

Czy opinie innych gości są dowodem?

Tak, lecz mają znaczenie pomocnicze, ponieważ nie potwierdzają automatycznie Twojej konkretnej rezerwacji i daty pobytu. Recenzje z tego samego tygodnia mogą uwiarygodnić problem z remontem lub awarią, ale pierwszeństwo mają Twoje zdjęcia, zgłoszenia i potwierdzenia recepcji.

Przykład: pięć opinii w internecie o zamkniętym basenie nie zastąpi zdjęcia z 16 sierpnia ani maila od hotelu. Dołącz je ewentualnie jako tło, nie jako główny filar żądania.

Jak napisać reklamację do organizatora po powrocie?

Reklamacja do organizatora powinna zawierać dane umowy, chronologiczny opis niezgodności, listę dowodów i konkretne żądanie kwotowe albo rzeczowe. Przepisy nie tworzą jednego obowiązkowego formularza, dlatego liczy się jasność pisma, dowód doręczenia i rozsądne uzasadnienie roszczenia (źródło: ISAP, 2017).

Jak opisać niezgodność bez emocjonalnych ogólników?

Użyj schematu „co obiecano - co otrzymałem - kiedy zgłosiłem - jaki był skutek”. Taki układ zmusza do precyzji i ułatwia osobie rozpatrującej reklamację sprawdzenie dokumentów.

Przykład: „Umowa przewidywała pokój superior z balkonem. Od 3 do 10 czerwca zakwaterowano mnie w pokoju bez balkonu, co potwierdzają fotografie i voucher. Wadę zgłosiłem rezydentowi 3 czerwca o 18:20; odmówił zmiany pokoju z powodu braku dostępności.” To jest opis, z którym można pracować.

Jakiego żądania użyć w reklamacji wycieczki?

Zażądaj dokładnie określonej obniżki ceny, zwrotu udokumentowanego kosztu albo odszkodowania, wskazując podstawę faktyczną każdego z tych elementów. Nie wpisuj przypadkowego procentu znalezionego w sieci; wyjaśnij, jak długo trwała wada, jakiej usługi dotyczyła i jak wpłynęła na pobyt.

  1. Wskaż kwotę obniżenia ceny wycieczki i połącz ją z okresem, przez który trwała niezgodność.
  2. Wymień dodatkowe wydatki z rachunków, na przykład 240 zł za nocleg zastępczy po bezskutecznym zgłoszeniu wady.
  3. Opisz podstawę żądania odszkodowania za wakacje, jeśli poniosłeś realną szkodę majątkową.
  4. Podaj numer rachunku bankowego, aby organizator mógł wykonać uznane świadczenie bez dodatkowej korespondencji.
  5. Wyznacz rozsądny termin odpowiedzi, na przykład 14 dni, bez twierdzenia, że jest to ustawowy termin w każdej sprawie.

Pismo wyślij e-mailem z potwierdzeniem, przez panel klienta albo listem rejestrowanym. Zachowaj PDF reklamacji, załączniki i dowód nadania. Jeżeli korzystałeś z agenta, możesz przekazać mu wiadomość; ustawa przewiduje również możliwość kierowania wiadomości, żądań lub skarg związanych z imprezą do agenta turystycznego (źródło: ISAP, 2017).

Czym różni się obniżenie ceny od odszkodowania za wakacje?

Obniżenie ceny rekompensuje obiektywnie gorsze wykonanie części imprezy, a odszkodowanie ma pokryć szkodę wynikłą z niezgodności, jeżeli spełnione są ustawowe warunki. Te roszczenia mogą wystąpić obok siebie, lecz nie służą do wielokrotnego rozliczania tego samego uszczerbku (źródło: ISAP, 2017).

Ile można żądać za wadliwą wycieczkę?

Nie ma automatycznej stawki ani pewnego procentu zwrotu, ponieważ wysokość roszczenia zależy od rodzaju usługi, czasu trwania wady i jej wpływu na całą imprezę. Zamiast kopiować cudzy wynik, uzasadnij własną kwotę konkretnymi faktami.

Tabela frankfurcka bywa przywoływana jako materiał porównawczy, lecz nie jest wiążącym polskim taryfikatorem. Może pomóc uporządkować argumentację, ale organizator, rzecznik konsumentów czy sąd ocenią indywidualne okoliczności sprawy.

„Podróżnemu przysługuje obniżka ceny za każdy okres, w trakcie którego stwierdzono niezgodność.” — ustawa o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych, art. 50, ISAP, 2017

Kiedy można żądać odszkodowania lub zadośćuczynienia?

Odszkodowania można żądać, gdy niezgodność spowodowała szkodę, a organizator nie wykaże jednej z ustawowych przesłanek zwalniających z odpowiedzialności. Ustawa przewiduje także możliwość dochodzenia zadośćuczynienia za szkodę niemajątkową, w tym zmarnowany urlop, lecz ocena zawsze zależy od okoliczności (źródło: ISAP, 2017).

  • Utracony nocleg - rachunek za porównywalne zakwaterowanie może dokumentować konkretną szkodę majątkową.
  • Brak transferu - koszt taksówki lub innego transportu powinien wynikać z dowodu płatności.
  • Zmarnowany urlop - opisuj skalę i czas trwania problemu, nie ograniczaj się do jednego ogólnego zdania.
  • Awaria kluczowej usługi - pokaż, dlaczego dotyczyła istotnej części pakietu, na przykład całego pobytu w pokoju niezgodnym z rezerwacją.
  • Siła wyższa lub działanie podróżnego - organizator może powołać się na okoliczności, które ograniczają jego odpowiedzialność.

Treść nie zastępuje konsultacji z prawnikiem. Gdy żądanie jest wysokie, sprawa dotyczy zdrowia, poważnej szkody albo zagranicznego organizatora, indywidualna analiza dokumentów jest rozsądniejsza niż gotowy wzór z internetu.

Czy przyjąć voucher zamiast pieniędzy?

To zależy od treści propozycji, wartości vouchera i Twojej sytuacji, dlatego nie akceptuj go automatycznie pod presją krótkiego terminu. Sprawdź okres ważności, ograniczenia kierunków, możliwość dopłaty oraz to, czy przyjęcie vouchera kończy cały spór.

Przykład: voucher 500 zł ważny przez 6 miesięcy może być mniej użyteczny niż uznana reklamacja na tę samą kwotę, jeśli nie planujesz kolejnej podróży. Poproś organizatora o wyjaśnienie, czy propozycja ma charakter ugodowy i jakie roszczenia obejmuje.

Co zrobić po odmowie organizatora turystyki?

Oferty last minute

Po odmowie przeanalizuj uzasadnienie punkt po punkcie, odpowiedz na błędy dowodami i rozważ bezpłatną pomoc konsumencką albo postępowanie polubowne. Nie wysyłaj kilku emocjonalnych wiadomości; jedno rzeczowe uzupełnienie z dokumentami działa lepiej niż powtarzanie zarzutów.

Gdzie bezpłatnie uzyskać pomoc w sporze z biurem podróży?

W Polsce zacznij od miejskiego lub powiatowego rzecznika konsumentów, a przy sporze z przedsiębiorcą z innego państwa UE, Islandii lub Norwegii sprawdź pomoc Europejskiego Centrum Konsumenckiego. UOKiK publikuje informacje o systemie pomocy konsumenckiej, ale nie prowadzi indywidualnie każdej reklamacji (źródło: UOKiK, sprawdzone przed publikacją).

  • Miejski rzecznik konsumentów - pomaga ocenić pismo i może wesprzeć konsumenta w sporze z przedsiębiorcą.
  • Powiatowy rzecznik konsumentów - stanowi lokalną alternatywę, gdy w mieście nie działa odrębne biuro rzecznika.
  • Europejskie Centrum Konsumenckie - wspiera sprawy transgraniczne w ramach sieci ECC-Net.
  • UOKiK - udostępnia materiały i wskazuje instytucje pomagające konsumentom.
  • Mediacja lub sąd polubowny - mogą zakończyć spór bez pełnego procesu, jeśli strony wyrażą zgodę.

Czy sprawę można skierować do sądu?

Tak, gdy negocjacje i dostępne formy polubowne nie przynoszą rezultatu, ale przed pozwem policz koszty, wartość sporu i ryzyko dowodowe. Sąd nie oceni samego niezadowolenia z wyjazdu, lecz umowę, zgłoszenia, dokumenty, zeznania i argumenty obu stron.

Jeżeli przyczyną rezygnacji były zdarzenia nadzwyczajne jeszcze przed wyjazdem, analizuj inną podstawę prawną niż reklamacja wadliwie wykonanej imprezy. Zobacz także: rezygnacja z powodu nadzwyczajnych okoliczności.

Jak przygotować się do rozmowy ugodowej?

Przygotuj jedną stronę z osią czasu, listą dowodów i minimalną kwotą, którą uznajesz za realną do przyjęcia. Ugoda ma sens, gdy jasno określa kwotę, termin zapłaty i zakres zamykanego sporu.

  1. Ułóż wydarzenia według dat od zawarcia umowy do ostatniej odpowiedzi organizatora.
  2. Przypisz każdemu zarzutowi jeden dowód, aby rozmowa nie zamieniła się w chaotyczną relację.
  3. Oddziel żądanie obniżenia ceny od udokumentowanych dodatkowych kosztów.
  4. Poproś o projekt ugody na piśmie przed jej zaakceptowaniem.
  5. Sprawdź, czy ugoda nie obejmuje roszczeń, których nie chcesz zrzec się bez rekompensaty.

Jak wygląda checklist reklamacyjny i wzór żądania?

Gotowa reklamacja powinna zmieścić się w kilku czytelnych częściach: identyfikacja umowy, opis niezgodności, dowody, żądanie oraz sposób kontaktu. Taki układ pozwala organizatorowi turystyki szybko sprawdzić sprawę, a Tobie pokazuje, czy nie brakuje kluczowego dokumentu.

Jaką kolejność zastosować przed wysłaniem pisma?

Wykonaj sześć kroków: porównaj dokumenty, ułóż chronologię, wybierz dowody, policz żądanie, sprawdź adresata i zachowaj dowód doręczenia. Ta kolejność ogranicza najczęstszy błąd: wysłanie długiej skargi bez konkretnego roszczenia.

  • Sprawdzenie umowy - zaznacz usługi, które nie zostały wykonane zgodnie z ofertą.
  • Chronologia - wpisz daty zgłoszeń i odpowiedzi rezydenta lub hotelu.
  • Załączniki - nazwij pliki jasno, na przykład „01_umowa.pdf” i „04_zdjecie_basenu.jpg”.
  • Żądanie - podaj kwotę albo sposób rozwiązania problemu oraz krótkie uzasadnienie.
  • Adresat - wyślij pismo do organizatora wskazanego w dokumentach, nie tylko do sprzedawcy.
  • Doręczenie - zachowaj potwierdzenie wysłania e-maila, formularza lub przesyłki rejestrowanej.

Jak sformułować żądanie w jednym akapicie?

Napisz: „Wnoszę o obniżenie ceny imprezy o kwotę X zł oraz zwrot udokumentowanych kosztów Y zł, ponieważ od dnia A do dnia B usługi były niezgodne z umową w zakresie Z”. Po tym zdaniu wymień załączniki i wskaż rachunek do zwrotu środków.

Nie obiecuj sobie automatycznej wygranej. Dobra reklamacja nie polega na użyciu najbardziej stanowczych słów, tylko na logicznym połączeniu umowy, faktów, dowodów i proporcjonalnego żądania.

Najczęściej zadawane pytania

Ile czasu mam na reklamację wycieczki?

Reklamację złóż możliwie szybko po stwierdzeniu problemu, a nie po wielu miesiącach od powrotu. Zgłoszenie w trakcie wyjazdu jest szczególnie ważne, ponieważ daje organizatorowi szansę usunięcia niezgodności. Sprawdź też warunki umowy i aktualne brzmienie przepisów.

Czy mogę żądać zwrotu całej ceny?

To zależy od skali niezgodności i wpływu wady na całą imprezę turystyczną. Pełny zwrot nie wynika automatycznie z każdej usterki hotelu czy opóźnienia. Żądanie powinno być proporcjonalne, opisane i poparte dowodami.

Czy tabela frankfurcka obowiązuje w Polsce?

Nie, tabela frankfurcka nie jest polskim źródłem prawa ani obowiązkowym taryfikatorem rekompensat. Można potraktować ją wyłącznie jako materiał pomocniczy w argumentacji. Ostateczna ocena zależy od umowy, dowodów i okoliczności konkretnej sprawy.

Czy organizator musi odpowiedzieć na reklamację?

Organizator powinien otrzymać reklamację w sposób umożliwiający wykazanie jej doręczenia, dlatego zachowaj potwierdzenie nadania. Nie zakładaj jednak bez sprawdzenia aktualnych regulacji, że każdy brak odpowiedzi automatycznie oznacza uznanie roszczenia. Zweryfikuj umowę i aktualne informacje konsumenckie.

Czy agent odpowiada za wadliwy hotel?

Co do zasady kluczowe znaczenie ma to, kto został wskazany w umowie jako organizator turystyki. Agent może sprzedawać ofertę i pośredniczyć w przekazywaniu wiadomości, ale jego rola prawna nie zawsze jest taka sama jak rola organizatora. Dlatego reklamacje adresuj przede wszystkim do podmiotu odpowiedzialnego za imprezę.

Czy brak klimatyzacji uzasadnia obniżenie ceny wycieczki?

Tak, jeśli klimatyzacja była elementem obiecanego standardu i jej brak stanowił niezgodność z umową. Znaczenie ma pora roku, długość awarii, temperatura i reakcja organizatora po zgłoszeniu. Zrób zdjęcia sterownika, zgłoś problem na miejscu i zachowaj odpowiedź.

Źródła i literatura

  1. ISAP - Ustawa z 24 listopada 2017 r. o imprezach turystycznych i powiązanych usługach turystycznych.
  2. UOKiK - Pomoc dla konsumentów.
  3. Europejskie Centrum Konsumenckie - Konsument w podróży i pomoc w sporach transgranicznych.
  4. EUR-Lex - Dyrektywa (UE) 2015/2302 w sprawie imprez turystycznych i powiązanych usług turystycznych.